Prehistorische mens
Het verhaal van de prehistorische mens begint ongeveer 60 miljoen jaar geleden met de vroegst bekende primaten die bekend staan als Purgatorius. We praten over de gemeenschappelijke voorouder van de apen, mensapen en hominiden.

Ongeveer vijfenvijftig miljoen jaar geleden ontwikkelden zich uit deze primaten nieuwe soorten die qua lichaamsbouw een grote gelijkenis vertoonden met de huidige primaten. De snuit werd korter en de ogen verplaatsten zich naar de voorzijde van de kop. In plaats van geuren werden visuele prikkels de voornaamste informatiebron over de buitenwereld en ook hun hersenen veranderden, zodat een groter deel ervan zich bezighield met het verwerken van visuele prikkels. Onderzoek van primaten-DNA laat zien dat de twee voornaamste nu levende takken omstreeks die tijd zijn ontstaan. Uit de ene ontwikkelden zich de halfapen en lemuren. De andere ontwikkelingslijn van de primaten leidde tot de meeste huidige primatensoorten: apen, mensapen en wijzelf.

Deze vroege primaten hebben in grote delen van de wereld fossielen achtergelaten. Ze konden ver van de evenaar leven omdat het klimaat op aarde in die tijd heel warm was. Hoge concentraties kooldioxide in de atmosfeer hielden de warmte vast, waardoor de gemiddelde temperatuur op aarde steeg en er tot op hoge breedte tropisch regenwoud kon groeien waarin primaten konden leven. Maar aan deze milde tijden kwam een einde.

In de loop van miljoenen jaren daalde de concentratie kooldioxide in de atmosfeer geleidelijk. Door de lagere kooldioxideconcentratie koelde de atmosfeer af. Tropisch regenwoud verdween uit de noordelijke gebieden en de primaten verlieten een groot deel van hun voormalige verspreidingsgebied. Het klimaat op aarde bleef veranderen, en die veranderingen hebben hun stempel gedrukt op de evolutie van de mens.

Een van de gebieden waar primaten nog konden leven was Afrika en daar ontstond ongeveer vijfentwintig miljoen jaar geleden een nieuwe evolutielijn: de mensapen. Mensapen hebben zich waarschijnlijk ontwikkeld uit kleine, aapachtige voorouders die zich met handen en voeten door de boomkruinen bewogen. Ze hielden hoogstwaarschijnlijk hun rug horizontaal en ze gebruikten hun naar achteren gestrekte staart om in evenwicht te blijven. Allengs werden de mensapen groter en uit de vroege fossielen blijkt dat ze tien tot tachtig kilo wogen. In plaats van zich met handen en voeten door de boomkruinen te bewegen, gingen ze hun armen gebruiken om takken boven hun hoofd vast te grijpen waarbij ze hun rug verticaal hielden. Misschien gebruikten ze hun armen ook om naar vruchten te reiken. Omdat ze zich niet meer op takken in evenwicht hoefden te houden, hadden ze hun staart minder hard nodig als roer. Door mutatie werd die geleidelijk ingekort tot een onzichtbaar restant aan de basis van de ruggengraat - een relict dat mensen en mensapen nog steeds hebben bewaard. De vroege mensapen differentieerden zich tot een groot aantal uiteenlopende vormen. Sommige liepen misschien vrijwel rechtop. Andere klommen als bavianen op handen en voeten door de bomen. Hoewel sommige mensapen misschien af en toe enige tijd op de grond doorbrachten, schijnen de meeste in de boomkruinen te hebben geleefd.

Vanuit Afrika hebben de mensapen zich verspreid naar het Midden-Oosten en van daaruit naar Europa en Azi. Tegenwoordig resteren er van deze evolutionaire expansie nog maar een paar soorten, maar het DNA van die huidige mensapen bevat aanwijzingen over hun verre oorsprong. Gibbons, die zich ongeveer achttien miljoen jaar geleden afsplitsten, slingeren zich door de boomkruinen van Zuidoost-Azi. Nadat de gibbons waren afgesplitst werden de voorouders van de overige recente mensapen veel groter. Van al deze mensapen is de orang-oetan het minst aan ons verwant, omdat zijn voorouders zich al twaalf tot vijftien miljoen jaar geleden hebben afgesplitst van de onze. De ontwikkelingslijn die uiteindelijk leidde tot de huidige orang-oetan, heeft ook verschillende andere Aziatische mensapen voortgebracht die nu uitgestorven zijn. Een van de meest eigenaardige, Gigantopithecus, heeft enkele reusachtige tanden achtergelaten op grond waarvan paleontologen denken dat het dier ongeveer drie meter lang was en 600 kilo woog. Tegenwoordig zijn de orang-oetans de enige overlevenden van deze twaalf miljoen jaar oude dynastie.

DNA-onderzoek wijst uit dat de volgende grote afsplitsing zo'n zeven tot negen miljoen jaar geleden plaatsvond, toen onze tak zich afsplitste van die van de voorouders van de gorilla. Ander DNA-onderzoek wijst uit dat de voorouder van de chimpansee, de bonobo en de mens vijf tot zeven miljoen jaar geleden leefde. Nog later splitsten onze voorouders zich af van onze nauwste huidige verwanten, de chimpansees en de bonobo's. Aanvankelijk werden deze beide mensapen als n soort beschouwd, maar halverwege de twintigste eeuw zagen zologen dat er sprake was van twee soorten.

In de jaren negentig van de vorige eeuw, toen wetenschappers het DNA van deze mensapen gingen onderzoeken, bevestigden zij de afsplitsing. Bonobo's en chimpansees behoren tot twee afzonderlijke evolutielijnen, die meer dan twee miljoen jaar geleden uiteen gingen. Vanaf ca. 4,5 miljoen jaar geleden doet de Australopithecus zijn intrede.